Tôi nổi loạn – vậy chúng ta tồn tại !

Published on December 28, 2012 · No Comments

Trong thế giới quan vô cảm của nền triết học nước “Đại Vệ”, chủ nghĩa Marx-Lenin là tư tưởng thống soái, chi phối mọi ý niệm và hành động. Tuy nhiên, trên bình diện quốc tế, nó không phải hệ triết lý có sức ảnh hưởng vĩ mô, thậm chí không đáng kể so với nhiều chủ thuyết cùng thời ; trong số đó phải kể đến chủ nghĩa hiện sinh – hệ triết lý giản đơn nhưng có sức phổ biến lớn nhất từ nửa sau thế kỷ XX. Thế nhưng, chủ nghĩa hiện sinh là gì và tại sao phải hiện sinh ?

Bức tượng “Người suy tưởng” (Auguste Rodin) được xem là trực quan sinh động nhất của luận thuyết hiện sinh – khi mà con người khẳng định giá trị bản thân bằng sự vận hành thân thể (nghĩ, nói, làm việc…).

I. CHỦ NGHĨA HIỆN SINH LÀ GÌ ?

Theo Walter Kaufmann, chủ nghĩa hiện sinh (existentialism) là “sự từ chối gia nhập bất cứ trường phái tư tưởng nào, sự bác bỏ rằng không có bất cứ niềm tin hay đặc biệt là hệ thống niềm tin nào là thỏa đáng, và một sự thất vọng rõ rệt đối với triết học truyền thống vì nó bề nổi, hàn lâm, và xa cách với cuộc sống“. Trong ngữ âm Hán, Existentialism được dịch là tồn sinh chủ nghĩa (存在主义). Đây là một luận thuyết triết học – xã hội được xây dựng dựa trên hệ thống triết lý giản đơn, với quan điểm phải đưa con người trở về những bản năng nguyên thủy nhằm giải tỏa ức chế xã hội (tức là chuỗi phản xạ tâm lý trước những biểu hiện tiêu cực trong đời sống, như : lịch làm việc dày đặc, chiến tranh, xung đột tư tưởng – tôn giáo – lợi ích…). Chủ tâm của thuyết hiện sinh là nêu ra sự cần thiết phải dỡ bỏ những quy tắc xã hội cùm trói con người (thí dụ : thiết chế quản lý giáo điều, trì trệ…), cho nên đây là một trường phái triết học có tính ứng dụng cao, nhưng nếu không được tiết chế thì sẽ tạo ra sự đổ vỡ những hình thái xã hội đương đại.

Thuyết hiện sinh thực sự ra đời vào cuối thế kỷ XIX, nhưng đạt tới cao trào là giai đoạn diễn ra cuộc Chiến tranh Việt Nam (1964 – 1975). Chủ nghĩa hiện sinh do một số nhà triết học Tây Âu (Søren Kierkegaard, Friedrich Nietzsche…) khởi xướng, nhưng nó chỉ thực sự tỏ ra mạnh mẽ khi được ứng dụng vào nghệ thuật – nhất là văn học – nhờ các nhà văn mà chiếm lĩnh được đỉnh cao. Đó là Martin Heidegger, Jean Paul-Sartre, Simone de Beauvoir, Franz Kafka, Albert Camus, Fyodor Dostoyevsky… Trong đó, Jean-Paul Sartre và Albert Camus đã từng được xem là linh hồn của phong trào hiện sinh châu Âu sau Thế chiến II.

Trong nghệ thuật, trào lưu hiện sinh thể hiện rõ nhất trong cuốn Buồn nôn (La Nausée) của Jean Paul-Sartre, được coi là “cương lĩnh” của thuyết hiện sinh. Ngoài ra còn có truyện ngắn của Allan Edgar Poe, tiểu thuyết của Albert Camus, kịch phi lý của Samuel Beckett, tiểu thuyết tâm lý của Fyodor Dostoyevsky, bên cạnh đó còn các truyện ngắn, tiểu thuyết kinh dị của Stephen King, gần đây nổi lên Marc Levy. Đó là văn học, âm nhạc thì kể từ thập niên 1960, khi Pop, Jazz, Rock’n roll ra đời, xu hướng nổi loạn trong âm nhạc tăng lên cực rõ, sau này thì có thêm Rap, R&B… Những show diễn khổng lồ thu hút hàng triệu người tham gia, múa hát điên cuồng, xé quần áo tơi bời và thậm chí văng tục… điều mà trước Đệ nhị Thế chiến không hề có. Tiểu thuyết Rừng Na Uy (ノルウェイの森) là tác phẩm hiện sinh hay nhất gần đây – do Murakami Haruki sáng tác, tuy nhiên phiên bản điện ảnh đã không chuyển tải hết được tính chất này.

Ở Việt Nam thì có âm nhạc với Trịnh Công Sơn là rõ nhất, ngoài ra có Bùi Giáng, Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư trong thi ca, văn chương thì Nguyễn Thụy Long, Nhã Ca, Chu Tử, Nguyễn Huy Thiệp, Đỗ Hoàng Diệu… rồi phong trào Du ca Việt Nam. Hầu hết sự biểu hiện của chủ nghĩa hiện sinh ở Việt Nam chỉ có trong giai đoạn Việt Nam Cộng hòa và Việt Nam từ cuối thập niên 1990 đến nay.

Một số phát ngôn hiện sinh tiêu biểu :

- Tồn tại hay không tồn tại, đó là vấn đề ! (Hamlet – William Shakespeare)
- Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại ! (René Descartes)
- Tôi nổi loạn, vậy chúng ta tồn tại ! (Albert Camus)
- Chủ nghĩa hiện sinh là chủ nghĩa nhân bản ! (Jean-Paul Sartre)

II. NHỮNG NHÂN VẬT TIÊU BIỂU CỦA TRÀO LƯU HIỆN SINH CHỦ NGHĨA :

a. Chân dung 4 nhà hiện sinh chủ nghĩa lớn nhất, toàn bộ sự nghiệp của họ là bước đệm cho sự trỗi dậy của cao trào hiện sinh trong thế kỷ XX :

1. Søren Aabye Kierkegaard (1813 – 1855) : Triết gia, nhà thần học Đan Mạch. Ông là người đầu tiên phê phán triết học Hegel với tư cách hệ thống lý luận thủ cựu, bảo vệ cường quyền.

2. Fyodor Mikhailovich Dostoyevsky (1821 – 1881) : Nhà văn Nga. Khả năng lớn nhất trong sự nghiệp sáng tác của ông là nghệ thuật mô tả tâm lý một cách đa chiều, phức tạp. Ông được coi là “nhà tiên tri” của chủ nghĩa hiện sinh thế kỷ XX.

3. Friedrich Wilhelm Nietzsche (1844 – 1900) : Triết gia Phổ. Hoạt động trên lĩnh vực khoa học xã hội nói chung, nền tảng lý luận của ông thường mang tính ẩn dụ (aphorism) và nhiều nghịch lý, tức là tư duy phản biện mạnh mẽ.

4. Jean-Paul Sartre (1905 – 1980) : Triết gia, nhà văn Pháp. Các tác phẩm của ông được coi là nền tảng cho sự hình thành chủ thuyết hiện sinh (tiêu biểu là cuốn Buồn nôn), trong cao trào hiện sinh giữa thế kỷ XX, Jean-Paul Sartre được tôn sùng như một thần tượng của giới trẻ khắp năm châu.

Hệ thống lý luận của chủ nghĩa hiện sinh không hề phức tạp, cứng nhắc mà rất gần gũi với đời sống. Điều chắc chắn, những nguyên lý đó tác động rất mạnh mẽ đến tâm tưởng mỗi cá nhân, kích thích sự thay đổi trạng thái nhanh tới mức lạ kỳ. Ngay từ thế kỷ XVII, René Descartes (1596 – 1650) đã nói : “Tôi tư duy, vậy chúng ta tồn tại !“. Nếu soi chiếu bằng triết lý Hegel về vật chất và ý thức, câu nói này dễ bị quy chụp là duy tâm, tuy nhiên, nó khái quát rất đúng tinh thần hiện sinh – Đó là THÁI ĐỘ SỐNG ! Thuyết hiện sinh có thể xem là kẻ kế thừa dũng mãnh của trào lưu Khai sáng Pháp.

Jean-Paul Sartre (1905 – 1980) : Được coi là thần tượng của giới trẻ hướng ứng phong trào hiện sinh. Ông Là một nhân vật rất cá tính, suốt cuộc đời không chịu nhận bất cứ giải thưởng gì (kể cả Nobel Văn chương 1964) ; điểm nữa, tuổi trẻ của Sartre là những tháng ngày hoạt động chính trị – xã hội không mệt mỏi, bên cạnh đó, ông nghiên cứu tất cả các luận thuyết giáo điều đang thịnh hành trên thế giới. Bằng tiểu luận nổi tiếng Chủ nghĩa hiện sinh là chủ nghĩa nhân bản (L’existentialisme est un humanisme, 1946), Sartre đã truyền bá thành công chủ nghĩa hiện sinh ra toàn thế giới.

Simone de Beauvoir (1908 – 1986) : Triết gia, nhà văn Pháp. Bà là vợ Jean-Paul Sartre ; lòng đam mê văn chương và triết học, hay có lẽ đích xác hơn là chủ nghĩa hiện sinh, đã gắn kết họ với nhau trọn đời.

Với hình ảnh quen thuộc là điếu thuốc trên môi, Albert Camus (1913 – 1960) là triết gia, nhà văn, đồng thời là thủ môn bóng đá Pháp nổi tiếng. Các tác phẩm của Albert Camus ngập tràn nỗi chán chường, bi quan trước cuộc đời phi lý và tư tưởng nổi loạn để giải thoát. Câu nói nổi tiếng nhất của ông Tôi nổi loạn – vậy chúng ta tồn tại ! được coi là sự khái quát hay nhất về chủ nghĩa hiện sinh.

Trần Đức Thảo (1917 – 1993) : Triết gia lớn nhất ở Việt Nam, những công trình nghiên cứu mang tính nhận thức luận đã khiến danh tiếng của ông vang dội trên khắp thế giới. Một số tác phẩm có yếu tố hiện sinh của ông là : Vấn đề con người và chủ nghĩa lý luận không có con người (1988), Logic của cái hiện tại sống động (chưa hoàn thiện), Sự hình thành con người (2004).

Trịnh Công Sơn (1939 – 2001) : Có lẽ không cần nói dài dòng về thân thế, sự nghiệp của ông. Tuy nhiên, giới nghiên cứu triết học – nghệ thuật khi muốn khảo sát triết lý trong nhạc Trịnh thì bắt buộc phải đi từ chủ nghĩa hiện sinh, nói cách khác, cần phải biết chủ nghĩa hiện sinh trước khi hiểu thế nào là nhạc Trịnh.